Φάντασμα με επιδερμίδα, Στέλιος Γιαννίκος
(Στην αγαπημένη μου φίλη Δήμητρα Διονυσίου, που ξεκινά ένα καινούργιο ταξίδι στην ζωή της, με όχημα την φιλολογία – Ιούνιος 2026)
Οι λόγοι που οδήγησαν την ανθρωπότητα στην δημιουργία της επιστήμης είναι κατά κύριο λόγο δύο, η περιέργεια και η ανάγκη. Από την μία, η φυσική προδιάθεση να αναζητήσει τα κρυπτόμενα του κόσμου και από την άλλη, η πραγματική ανάγκη να βελτιώσει τις συνθήκες της ζωής της.
Βέβαια, μπορούμε να πούμε, ότι δεν κατάφερε πάντα να χρησιμοποιήσει την επιστήμη προς όφελός της. Δημιούργησε πολεμικές μηχανές μαζικής καταστροφής, όπως και μηχανισμούς για τον έλεγχο των μαζών με σκοπό την συγκέντρωση του πλούτου και της πολιτικής εξουσίας σε ένα πολύ μικρό αριθμό ανθρώπων και αλλά... Γενικότερα, η χρήση της επιστήμης μέσω της τεχνολογίας και της κατανόησης της λειτουργίας της ανθρώπινης υπόστασης, έχει ως αποτέλεσμα και σε έναν μεγάλο βαθμό, την δημιουργία πόνου, φόβου, πείνας και δυστυχίας σε μια τεράστια μερίδα του παγκόσμιου πληθυσμού των ανθρώπων – και όχι μόνο-.
Όμως σε αυτό το πόνημα δεν θα σας αναπτύξω τα αρνητικά αποτελέσματα της επιστήμης, αλλά το πραγματικό της όφελος. Ειδικότερα, θα παρουσιάσω τα χαρακτηριστικά που χρειάζεται ένας άνθρωπος που μοχθεί, εργαζόμενος στον επιστημονικό ή και στους γύρω από αυτόν τομείς, ώστε να κερδίσει το δικαίωμα της ευτυχίας.
Με τον όρο ευτυχία δεν αναφέρομαι σε κάτι αφηρημένο, μήτε τη συγχέω με το συναίσθημα της χαράς. Η Ευτυχία είναι το αποτέλεσμα της αίσθησης μιας ηθικής ολοκλήρωσης·[i] της πραγμάτωσης των αξιών που ορίζουμε για να στηρίξουμε το νόημα της ζωής μας.
Ευτυχισμένος γονιός, είναι εκείνος που μόχθησε για να αναθρέψει τα παιδιά του και τώρα στα γεράματα, νιώθει την χαρά αναγνωρίζοντας την θετική τους εξέλιξη.
Ευτυχισμένος πολίτης, είναι ένας άνθρωπος που εργάστηκε για το καλό της κοινότητας και παρόλο που στην ζωή του διώχτηκε για τις ιδέες και το έργο του, νιώθει την ικανοποίηση πως οι κόποι του και οι πόνοι του ωφέλησαν την κοινωνία.
Ευτυχισμένος δάσκαλος, είναι αυτός που αγάπησε τους μαθητές του και εργάστηκε με ζήλο για να τους αναδείξει τις δυνατότητες που διαθέτουν, προκειμένου να εξελιχθούν σε χρήσιμους και ευγενείς ανθρώπους.
Τα παραδείγματα που μπορεί ο κάθε ένας από εμάς να δώσει είναι πολλά. Εμείς όμως εδώ, όπως προ είπα, θα δούμε ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά που πρέπει να διαθέτει ένας άνθρωπος που υπηρετεί μια επιστήμη ή ένα επάγγελμα σχετιζόμενο με αυτή, ώστε η ζωή του να αξιολογηθεί με θετικό πρόσημο, ως προς την προσφορά του στην ανθρωπότητα. Όπερ σημαίνει, τα χαρακτηριστικά που θα τον οδηγήσουν στο πολυπόθητο της ευτυχίας.
Σε αυτό το κείμενο όμως, δεν θα αρκεστώ σε μια στείρα καταγραφή των στοιχείων (ένα, δύο, τρία). Αντιθέτως, προσδοκώντας σε έναν ευρύτερο διανοητικό στοχασμό, θα σας διηγηθώ τρεις σύντομες ιστορίες. Η κάθε μία από αυτές, μας δίνει κάποια στοιχεία του χαρακτήρα του ανθρώπου που νοηματοδοτεί την ίδια του την ζωή. Ένα νόημα που μπορεί να χαρίσει στο πρόσωπο του ανθρώπου το αγαθό της ευτυχίας, μέσα από την ενασχόληση του με την επιστήμη.
Η πρώτη ιστορία που θα σας διηγηθώ, είναι προϊόν φαντασίας. Χρησιμοποίησα το όνομα Τζέιν προς τιμή ενός υπέροχου ανθρώπου και επιστήμονα. Της προτευοντολόγου και ανθρωπολόγου, Τζέιν Μόρρις Γκούντολ (Jane Morris Goodall. 3/4/1934 – 1/10/2025).
Η δεύτερη ιστορία βασίζεται σε ένα πραγματικό γεγονός που συνέβη στην ζωή του νευρολόγου και ψυχιάτρου Βίκτορ Φράνκλ (Victor Emil Frankl, 26/3/1905 – 2/9/1977)
Η Τρίτη ιστορία βασίζετε σε ένα φιλοσοφικό ανέκδοτο που μου είπε κάποτε ένας φίλος μου γιατρός, ο Παναγιώτης Χούπας, την οποία διασκεύασα ώστε να εξυπηρετήσει τον σκοπό αυτού του πονήματος .
Ιστορία πρώτη: Η τελευταία ανάγνωση της Τζέιν.
Η Τζέιν έζησε όλη την ενήλικη ζωή της εργαζόμενη πάνω στην επιστήμη που επέλεξε να υπηρετήσει. Ακόμα κι όταν ήταν έγκυος στα τρία παιδία της, ακόμα κι όταν τα θήλαζε, ποτέ δεν σταμάτησε να εργάζεται. Τώρα στα ενενήντα πέντε της χρόνια, είναι ξαπλωμένη στο κρεβάτι του νοσοκομείου. Ο γιατρός που στέκετε δίπλα της, με έναν κόμπο στο λάρυγγα του, αναγκάζετε να την ενημερώσει για την εξέλιξη της υγείας της.
«Κυρία Τζέιν, δυστυχώς δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι περισσότερο για να σας βοηθήσουμε».
«Πόσο καιρό έχω ακόμα να ζήσω γιατρέ μου;» εκείνη τον ρωτά. Ο γιατρός σιωπεί για λίγο και ύστερα της απαντά, « ίσως μια μέρα, ίσως λίγο περισσότερο».
«Όλα καλά γιατρέ μου, έζησα μια γεμάτη ζωή και δεν φοβάμαι να φύγω. Αισθάνομαι γεμάτη ικανοποίηση από την ζωή μου. Μονάχα σας παρακαλώ μια χάρη».
«Βεβαίως, ότι μπορώ να κάνω για εσάς».
«Στο θάλαμο έξω με περιμένουν τα παιδία μου με τους συντρόφους τους και τα εγγόνια μου και θέλω να τους χαιρετίσω μια τελευταία φορά. Όμως, πρώτα επιθυμώ να μείνω για λίγο μόνη. Σε παρακαλώ, άφησε να περάσει πρώτα μισή ώρα πριν τους ενημερώσεις ότι τους περιμένω».
«Βεβαίως κυρία Τζέιν, όπως ευθυμείτε»
Όταν έφυγε ο γιατρός η Τζέιν άπλωσε το χέρι της και έπιασε από το κομοδίνο το τελευταίο τεύχος του επιστημονικού περιοδικού που της είχε φέρει πριν λίγο ο εγγονός της. Ένα καινούργιο άρθρο, μιας πολλά υποσχόμενης έρευνας στον τομέα της επιστήμης της, ήταν στο άμεσο ενδιαφέρον της. Άνοιξε το περιοδικό κι άρχιζε να διαβάζει.
Ιστορία δεύτερη: Αναβάλλοντας την αυτοκτονία
Ήταν δέκα η ώρα το βράδυ, ο γιατρός είχε μόλις γυρίσει στο σπίτι του κατάκοπος.
Έβαλε ένα ποτήρι ποτό και έκατσε στον καναπέ να χαλαρώσει λίγο από την ένταση της ημέρας. Δεν είχαν περάσει παρά λίγα λεπτά όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Η σύντροφος του μπήκε στο σαλόνι και τον ενημέρωσε πως στην άλλη γραμμή είναι μια ασθενής του που ακουγότανε πολύ αγχωμένη. Ο γιατρός χωρίς να το σκεφτεί σηκώθηκε και πήγε στο προθάλαμο που βρισκότανε το τηλέφωνο.
Στην άλλη γραμμή η ασθενής γεμάτη αναστάτωση του είπε: «Γιατρέ, δεν μπορώ άλλο, αποφάσισα να αυτοκτονήσω». Εκείνος, δεν δίστασε ούτε μια στιγμή, συνέχισε να μιλά μαζί της επί ώρες. Την άκουγε προσεκτικά και της απαντούσε με αγάπη, προσπαθώντας να της δώσει κίνητρα για να ζήσει. Της είπε για τις χαρές της ύπαρξης, πως παρά τον πόνο που τώρα ένιωθε δεν άξιζε να στερηθεί όσα καλά θα ερχόντουσαν στο μέλλον, γιατί η ζωή δεν είναι μόνο λύπες αλλά και χαρές. Προσπάθησε να της εξηγήσει πως η ζωή της είχε αξία και νόημα για να την ζήσει.
Οι ώρες περνούσαν, ώσπου κάποια στιγμή εκείνη του είπε, «εντάξει γιατρέ, το αποφάσισα δεν θα αυτοκτονήσω». Λίγο μετά, κλείσανε το τηλέφωνο και πήγε εξαντλημένος, αλλά και με μια αίσθηση ανακούφισης να κοιμηθεί.
Πέρασαν λίγες μέρες και ήρθε η ώρα που η γυναίκα τον επισκέφτηκε στο νοσοκομείο.
«Πες μου σε παρακαλώ, από όλα αυτά που σου είπα τι ήταν αυτό που σε έπεισε να μην αυτοκτονήσεις;»
«Κανένα!», του απάντησε χωρίς δισταγμό.
Για μια στιγμή ο γιατρός σάστισε, σκέφτηκε πως μετά από τόσες ώρες στο τηλέφωνο κάτι σίγουρα από αυτά που είπε επίδρασαν στην απόφασή της να συνεχίσει να ζει.
«Αν κανένα, τότε τί;» την ρώτησε.
« Να, σκέφτηκα πως ένας κόσμος όπου υπάρχει κάποιος που θέλει να ακούσει τον πόνο ενός άλλου ανθρώπου, είναι ένας κόσμος που αξίζει να ζει κανείς".
Ιστορία Τρίτη: Ποιος έχει το δίκιο ποιος το λάθος
Δύο τελειόφοιτοι σπουδαστές, εξαιρετικά μυαλά και άριστοι μαθητές, βρέθηκαν ένα βράδι στον κοιτώνα τους να ομιλούν και να διαφωνούν πάνω στις θέσεις τους σε ένα επιστημονικό ζήτημα. Η διαφωνία τους ήταν έντονη, ο ένας επιχειρηματολογούσε αντιτιθέμενος στις απόψεις του αλλού και μετά ο άλλος συνέχιζε με τις δικές του αντιρρήσεις. Ξενύχτισαν όλο το βράδυ μαχόμενοι, υπερασπίζοντας τις θέσεις τους. Τέλος, νωρίς τα ξημερώματα αποφάσισαν να ζητήσουν από τον καθηγητή τους να ακούσει προσεκτικά και τους δύο και να αποφανθεί ποιος είχε δίκιο και ποιος είναι λάθος. Η απόφασή τους δεν ήταν τυχαία. Ο συγκεκριμένος καθηγητής πέραν ότι ήταν ένας διακεκριμένος επιστήμονας με πολλές εργασίες και αναφορές του ονόματος του παγκοσμίως, ήταν κι ένας ευγενής, δίκαιος και βαθιά φιλοσοφημένος άνθρωπος που τον εμπιστεύονταν . Έτσι τον επισκέφτηκαν και του ζήτησαν την συνδρομή του.
«Σύμφωνοι» τους είπε «Θα ακούσω τις θέσεις του κάθε έναν από εσάς ξεχωριστά και όπου μπορώ θα βοηθήσω με την κρίση μου».
Ξεκίνησε λοιπόν ο πρώτος να μιλά, να εξηγεί και να επιχειρηματολογεί και όταν τελείωσε ο καθηγητής έμεινε σιωπηλός για λίγα λεπτά και μετά είπε «έχεις δίκιο».
Σειρά είχε τώρα ό δεύτερος, ο οποίος με εξαιρετική ευφράδεια λόγου ανέπτυξε τις δικές του θέσεις. Ο καθηγητής για δεύτερη φορά έμεινε σιωπηλός για λίγα λεπτά και είπε «έχεις δίκιο».
Οι δύο φοιτητές τότε, εναντιώθηκαν στις θέσεις του. «Μα δεν είναι δυνατό να έχουμε και οι δύο δίκιο», του είπαν. Ο καθηγητής, ατάραχος παρά την ένταση των φοιτητών του, τους απάντησε: «Σε μια διαφωνία μεταξύ δύο ανθρώπων γίνετε ο ένας να έχει το δίκιο και ό άλλος να έχει το λάθος. Όμως δεν είναι το μόνο που μπορεί να συμβαίνει. Υπάρχει πάντα η περίπτωση και οι δύο να μοιράζονται ένα δίκιο, όπως και οι δύο να μοιράζονται ένα λάθος».
[i] Εξαιρετική η ανάλυση επί του θέματος της ευτυχίας μπορούμε να διαβάσουμε στο βιβλίο του Ιωάννη Συκουτρή, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ-Ο ΗΡΩΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ. Το βιβλίο βασίζετε σε τρία μαθήματα- διαλέξεις που παρέδωσε ο ίδιος στην «Ελευθέραν Σχολήν Κοινωνικής Πρόνοιας» κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 1930.
